Op het gebied van recreatie en toerisme werkt de gemeente nauw samen met de gemeenten Grootegast, Leek en Marum in de werkgroep recreatie en toerisme Westerkwartier. De gemeente werkt op het terrein van recreatie en toerisme ook samen met de gemeenten rond het Lauwersmeer (project Lauwersland). Dit is een gezamenlijk initiatief van de ondernemers, VVV's en gemeenten rond het Lauwersmeer in zowel Friesland als Groningen. Het zogenaamde "cultuurtoerisme" neemt steeds meer toe. Hierbij staat het cultuurhistorisch erfgoed zoals de rijkdom aan landschapstypes, historische panden en industrieel erfgoed centraal.

Een goed voorbeeld hiervan is de Piloersema- of Hamsterborg bij Den Ham, gebouwd in 1633, een uniek monument in de Groninger Ommelanden. Het oude huis heeft door de eeuwen heen altijd zijn voorname karakter behouden. Royaal gesitueerd achter brede grachten rijst de borg op uit het vlakke land achter Den Ham. Met behulp van Europees geld heeft de borg in 1999 een andere bestemming gekregen en is in de borg een aantal appartementen ondergebracht voor toeristen. Daarnaast is de borg geschikt gemaakt voor het verzorgen van feesten, partijen, vergaderingen, congressen en seminars. Verder worden in het boerderijgedeelte oude veerassen gehouden en treft u op het erf een groot assortiment van oude fruitrassen aan. In de schuur wordt een documentatiecentrum ingericht ten behoeve van de streekhistorie. Het voorhuis - een steenhuis - is helemaal in oude stijl gerestaureerd en ingericht. Het geheel is - op afspraak - voor het publiek te bezichtigen. De Hamsterborg is de enige nog als boerderij in gebruik zijnde borg in de provincie Groningen en daardoor uniek.

Binnen de gemeente ligt een zevental campings. In het noordelijk deel van de gemeente bij Lauwerzijl ligt in het Reitdiepdal op het kruispunt van het Reitdiep en de Kommerzijlsterrijte het recreatiecomplex "De Waterwolf", bestaande uit een camping, jachthaven en restaurant. Op het complex ligt ook het gemeentelijke openluchtbad "Electra". Vlakbij de plaats Zoutkamp ligt op de landtong tussen het Reitdiep en Munnekerzijlsterriet de camping De Rousant = ruige zand. Langs de Friesestraatweg ter hoogte van Slaperstil bij Aduard ligt de camping Nieuwklap. Dit is een echte trekkerscamping aan de Groene Kustweg. Aan de vroegere rivier de Lauwers ligt in het dorp Visvliet de camping "De Lauwers". Een kleine maar aantrekkelijke camping direct aan het water. Verder bevindt zich bij Visvliet de camping "De 2 Provincies", een bescheiden pleisterplaats voor campers, caravans of tenten, op de grens van Groningen en Friesland. Ook bij de jachthaven in Briltil ligt een kleine camping. De Wet Openluchtrecreatie geeft de gemeente ruimte de mogelijkheden voor het kleinschalig kamperen te verruimen. Naast het "kamperen bij de boer" kunnen nu ook anderen een kleinschalige camping beginnen, mits men aan bepaalde voorwaarden voldoet. Zo is in Grijpskerk aan de Westerhornerweg een mini-camping ontstaan. Verder ligt binnen de gemeente een tweetal jachthavens, namelijk jachthaven Briltil aan het Hoendiep te Briltil en jachthaven De Waterwolf aan het Reitdiep nabij Oldehove. In de plaats Grijpskerk kan het fierljeppen (polsstokverspringen) worden beoefend op de fierljepaccommodatie in het park "De Enk". Deze accommodatie is zeer goed te gebruiken voor zowel de recreant als de geoefende wedstrijd springer. Zo is er een speciale oefenschans voor beginners en zijn er drie wedstrijdschansen voor gevorderden. Op het terrein is een nieuw gebouw gerealiseerd met kleedaccommodaties, sanitaire voorzieningen en een horecagedeelte. Nabij dit gebouw zijn drie trekkershutten voor toeristen geplaatst. Op een steenworp afstand ligt het verwarmde openluchtbad "De Griffioen". Bij de speelweide op het terrein van het bad zijn jeu de boules banen aangelegd. Het geheel wordt geëxploiteerd door vrijwilligers. Binnen de beheerstichting hebben lokale verenigingen zich verenigd. Het geheel is tot stand gekomen met behulp van Europese subsidie.

De afgelopen jaren zijn in de gemeente tal van kanosteigers gerealiseerd. Dit maakt onderdeel uit van een kanoplan voor de regio Westerkwartier. Ook zijn er zogenaamde paalkampeerplaatsen aangelegd. Op deze plaatsen zijn zeer eenvoudige voorzieningen getroffen voor kanokampeerders ter voorkoming van wildkamperen. Deze paalkampeerplaatsen liggen buiten de dorpen. In en bij de gemeente vinden we een aantal kanoverhuurbedrijven zoals het Watersportcentrum Aduarderdiep bij Aduard, camping De Rousant te Lauwerzijl/Zoutkamp, recreatieoord De Waterwolf en camping De Lauwers. In de plaats Niezijl bevindt zich het kanocentrum Bomsterzijl aan het Niezijlsterdiep. Hier heeft men de beschikking over luxe (comfort) trekkershutten en overnachtingsmogelijkheden voor groepen.

Routes
Het Westerkwartier is zeer geschikt voor het houden van een actieve vakantie. Het gebied leent zich bij uitstek voor wandelen, fietsen en kanoën. Hiervoor zijn diverse routes ontwikkeld. Zo heeft de Vereniging Kleine Dorpen Groningen (VKDG) de zogenaamde struun(wandel)routes "Struunroute Zuidhorn" en de "Struunroute rond Oldehove" uitgegeven. Bij deze routes behoren gidsjes die attenderen op de mogelijkheden en bezienswaardigheden van het gebied. In samenwerking met de ANWB zijn verschillende fietsroutes uitgezet in het Westerkwartier die langs de mooiste plekjes voeren. Deze routes geven een goede indruk van het diverse karakter van de streek. Aan de hand van gidsjes worden de routes beschreven. Daarnaast zijn de routes met borden aangegeven. De routes kunnen op iedere gewenste plek worden "opgepikt". Het betreft de Abel Tasman-, De Marheem-, De Waarden-, De Nienoord- en de Reitdieproute, waarvan de laatste drie deels of geheel door de gemeente voeren. Ook de fietsroutes Monnikenspoor I en II zijn aan te bevelen. Beide routes zijn gemaakt in het kader van 1000 jaar Westerkwartier door medewerkers van het museum Sint Bernardushof te Aduard. Monnikenspoor I voert van Aduard naar Aduarderzijl en weer terug en gaat door het landschap Middag. De route loopt door Fransum, Feerwerd, Ezinge en Beswerd. De route Monnikenspoor II voert door het Zuidelijk Westerkwartier en vertelt over het landschap en de bezienswaardigheden. Beide routes zijn te verkrijgen in het kloostermuseum Sint Bernardushof te Aduard.
In 1999 is een aantal recreatieve fietsroutes gerealiseerd. Deze (betonnen) fietspaden slingeren door het unieke Humsterland. Hierdoor krijgt u een goede indruk van dit nog bijna ongerepte cultuurlandschap. Deze fietpaden liggen tussen Niezijl en Niehove en tussen Fransum en Beswerd. In 1994 is de Schansenroute gereed gekomen. De Schansenroute voert langs voormalige verdedigingsbolwerken, schansen uit de Spaanse bezetting in de 80-jarige oorlog. De schansen bevonden zich in het gehele Westerkwartier en speelden een belangrijke rol in de strijd om de stad Groningen. Ook in onze gemeente zijn schansen geweest. De schansen zelf zijn verdwenen. Veel namen echter herinneren aan deze periode, zoals de Bomsterschans en de Norritsstraat. De "Slag bij Noordhorn" was qua omvang en belangrijkheid van ongeveer hetzelfde gehalte als de "Slag bij Heiligerlee". Langs de route zijn informatiepanelen geplaatst nabij de locaties van de voormalige schans. De route is beschreven in een boekje en verkrijgbaar bij Tourist Information Westerkwartier . Het boekje vertelt ook over de Spaanse bezetting en laat zich lezen als een spannend jongensboek. In samenwerking met ANWB en VKDG is bovendien een aantal kanoroutes uitgezet. De routes worden ondersteund door informatieboekjes en kaartmateriaal. In het Westerkwartier bevinden zich tal van kleinschalige maar hoogwaardige musea. Langs deze musea is een route ontwikkeld die zowel per auto als per fiets is te rijden. Bij de route hoort een brochure waarin naast een kaart van het Westerkwartier per museum is aangegeven wat hier te bezichtigen valt. De brochure is verkrijgbaar bij Tourist Information Westerkwartier.

In het Westerkwartier is een groot aantal molens bewaard gebleven. Dit is aanleiding geweest voor het uitzetten van een molenroute (circa 90 km). De tocht begint bij de korenmolen De Kievit in Grijpskerk. Om een beeld te krijgen van de oude, vaak zeer fraaie panden is er bovendien een monumentenroute uitgezet in het gebied. Aangezien de teelt van koolzaad voor de Groninger boeren de laatste jaren niet meer interessant is heeft Tourist Information Westerkwartier in Grijpskerk naar een alternatief moeten zoeken voor haar eens zo vermaarde Koolzaadroute. Het is de Lauwerslandroute geworden. Lauwersland is de nieuwe benaming voor het gebied rond het Lauwersmeer. Tourist Information Westerkwartierheeft daarover een brochure geschreven waarin twee nieuwe routes worden beschreven: één door Noordwest-Groningen en één door Noordoost-Friesland; beide routes (70 km) zijn te koppelen tot één lange. Tourist Information Westerkwartier heeft de brochure als titel "Langs terpdorpen en musea rond het Lauwersmeer" meegegeven. In de maand maart wordt ieder jaar de Route Kunst aan Huis georganiseerd. Deze route voert langs diverse kunstenaars van verschillende disciplines en gaat deels door onze gemeente. De deelnemers wisselen. Vanaf het Deense Skagen loopt de Groene Kustwegroute via de Friesestraatweg in onze gemeente naar Amsterdam. Informatie over deze route is verkrijgbaar bij Tourist Information Westerkwartier.

Bij Tourist Information Westerkwartier is vanaf 1 juli 2006 ook de toeristische kaart voor het Westerkwartier verkrijgbaar. Hierop staan verscheidene wandel- en fietsroutes in het Westerkwartier.